U jednoj od najsuvljih zemalja na svetu, voda ne stiže iz velike reke niti se u dovoljnoj meri proizvodi desalinizacijom morske vode.Voda putuje stotinama kilometara kroz pustinju, skrivena duboko ispod peska, kroz ogromne betonske cevi. Libija je izgradila jedan od najambicioznijih vodoprivrednih sistema u istoriji – Veliku veštačku reku, mrežu koja izvlači vodu iz dubokih podzemnih rezervoara na jugu zemlje i transportuje je prema gusto naseljenim područjima na obali Sredozemnog mora.Projekat je pokrenut nakon što su tokom istraživanja nafte 1950-ih na jugu Libije otkrivene velike količine slatke vode ispod Sahare. Reč je o takozvanoj fosilnoj podzemnoj vodi, akumuliranoj pre više hiljada godina, kada je klima u ovom delu severne Afrike bila znatno vlažnija. Voda se nalazi u velikim vodonosnim sistemima, među kojima je najvažniji Nubijski sistem peščara, koji se prostire kroz Libiju, Egipat, Sudan i Čad.Ideja da se ta voda dovede do severa zemlje počela je da se razvija tokom 1970-ih, dok je izgradnja projekta zvanično počela 1984. godine. Sistem je projektovan kroz više faza, sa mrežom koja je trebalo da dostigne oko 4.000 kilometara. Prema podacima Uprave za Veliku veštačku reku, danas postoji više od 1.300 proizvodnih bunara, a pojedini su dublji od 500 metara.Voda se kroz ogromne prednapregnute betonske cevi transportuje iz pustinjskih područja prema gradovima i poljoprivrednim oblastima. Pojedine cevi imaju prečnik od oko četiri metra, dužinu 7,5 metara i težinu između 73 i 80 tona. Za njihovu proizvodnju utrošeno je oko pet miliona tona cementa.Kada je sistem dostigao projektovani kapacitet, trebalo je da obezbeđuje oko 6,5 miliona kubnih metara slatke vode dnevno. Jedan od glavnih sistema, koji povezuje područja Serir i Tazerbo sa Bengazijem i drugim delovima severoistočne Libije, predviđen je za transport oko dva miliona kubnih metara vode dnevno.Prva faza projekta završena je 1991. godine, dok je voda do Tripolija prvi put stigla 1996. godine. Projekat je finansirala libijska država, bez zajmova Svetske banke i drugih velikih međunarodnih finansijskih institucija, a njegova cena procenjena je na više od 20 milijardi dolara.Zbog veličine i složenosti projekta, nekadašnji libijski lider Muamer Gadafi nazivao ga je „osmim svetskim čudom“. UNESCO je 1999. godine projektu dodelio nagradu za značajna naučna istraživanja u oblasti korišćenja vode u pustinjskim područjima.Ipak, iza fascinantne infrastrukture nalazi se ozbiljan problem: voda koju sistem koristi nije obnovljiv resurs u uobičajenom smislu. Fosilna podzemna voda nastala je u davnoj prošlosti i današnje padavine je ne obnavljaju dovoljno brzo. Zbog toga se postavlja pitanje koliko dugo Libija može da se oslanja na ovaj sistem. Stručnjaci poslednjih godina sve više ukazuju na potrebu da zemlja razvija i druge izvore vode, pre svega desalinizaciju i reciklažu vode.To pitanje je posebno važno danas, jer Velika veštačka reka nije samo istorijski građevinski poduhvat već i ključni deo libijskog vodosnabdevanja. Tokom 2026. godine sistem se i dalje suočava sa tehničkim problemima, nestancima struje i potrebom za obnovom infrastrukture. U julu je, na primer, nakon kvara na električnoj mreži ponovo pokrenuto 92 bunara u području Sarira.Problemi nisu samo tehnički. Libijska vlast je početkom septembra ove godine održala sastanak o stanju projekta, pri čemu je posebno razmatrano stanje bunara, uključujući one koji su van funkcije, kao i snabdevanje područja koja se suočavaju sa nestašicom vode. Istovremeno, 6. septembra objavljeno je da je obnovljeno pumpanje prema gradovima u području Zapadnih planina nakon završetka punjenja dela cevovoda dugog oko 261 kilometar.Velika veštačka reka zato predstavlja svojevrsni paradoks. Sa jedne strane, pokazuje koliko daleko građevinarstvo može da pomeri granice – napravljen je sistem koji kroz pustinju svakog dana prebacuje milione kubnih metara vode. Sa druge, on počiva na resursu koji je nastajao hiljadama godina, a danas se troši mnogo brže nego što bi priroda mogla da ga obnovi.Ispod Sahare tako zaista postoji „reka“, ali ona nema ni korito ni obale. Njena voda teče kroz cevi – i pitanje je koliko dugo će taj tok moći da traje.Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.