Crkva Svetog Prokopija u Prokuplju: Živa veza između antičkog, vizantijskog, srednjovekovnog i modernog doba

U samom srcu Prokuplja, u podnožju srednjovekovnog brda Hisar, stoji jedna od najstarijih i najznačajnijih pravoslavnih bogomolja na tlu današnje Srbije, Crkva Svetog Prokopija. Ovaj hram, koji je svedok vekova i simbol duhovnosti Topličkog kraja, ne samo da kontinuirano služi vernicima, već čuva i slojeve istorije koji se protežu od antičkog do modernog doba. Arheološka istraživanja sprovedena u porti i okolini hrama potvrdila su da je na ovom mestu u rimsko doba postojao hram posvećen Herkulu, podignut najverovatnije u 2. ili 3. veku nove ere.Mesto na kome se danas nalazi crkva bilo je važno još u antičko doba. Arheološka istraživanja u porti otkrila su ostatke rimskih termi, koji su verovatno pripadali urbanom kompleksu antičkog Hammeuma – grada koji je ovde nastao još u klasičnom periodu, piše Pero Jovović.Na osnovu arheoloških i istorijskih podataka smatra se da je najstariji hrišćanski objekat na ovom mestu izgrađen krajem 9. ili početkom 10. veka, u vreme kada je ovaj deo Balkana bio pod uticajem Vizantije i Prvog bugarskog carstva. U to vreme, hram je verovatno bio trobrodna bazilika, tip građevine karakterističan za ranu hrišćansku arhitekturu.Foto: Pero JovovićVažan trenutak u istoriji ove svetinje dogodio se krajem 14. veka. Nakon pada Niša pod osmansku vlast 1386. godine, mošti Svetog velikomučenika Prokopija prenete su u ovaj hram iz niške crkve istog imena – čime je crkva u Prokuplju dobila ime i postala važan centar pravoslavlja u ovom delu Srbije.Od tog vremena crkva postaje mesto hodočašća i duhovne utehe, a prisustvo moštiju čini je jedinstvenom u našoj zemlji. Upravo zbog ovoga, Prokuplje je kroz vekove često bilo nazvano „gradom Svetog Prokopija”.Tokom svoje duge istorije crkva je više puta obnavljana, dograđivana i prepravljana. Sa prvobitne trobrodne bazilike, tokom srednjeg veka i kasnijih epoha crkva se razvila u petobrodnu baziliku, što je retkost među srpskim srednjovekovnim crkvama i čini je arhitektonski posebnom.Unutrašnjost hrama krase fragmenti fresaka iz različitih perioda, dok je ikonostas iz 19. veka dragoceni deo enterijera koji svedoči o dugom kontinuitetu verničke tradicije.Crkva Svetog Prokopija takođe predstavlja i živu vezu između antičkog, vizantijskog, srednjovekovnog i modernog doba. Ostaci rimskih termi u porti, srednjovekovni arhitektonski elementi, kao i hrišćanski kult svetitelja koji se ovde čuva govori o neprekidnom životu ovog mesta kroz više od 1 090 godina.Foto: Pero JovovićSvake godine 21. jula, Prokuplje slavi Prokopovdan – praznik posvećen zaštitniku grada i crkve. Ovaj dan okuplja veliki broj vernika i građana koji slave ne samo religioznu tradiciju, već i identitet zajednice koji je ovaj hram kroz vekove neprestano obnavljao i čuvao.Zahvaljujući svojoj istorijskoj vrednosti, Crkva Svetog Prokopija je 1983. godine proglašena za spomenik kulture od velikog značaja, a danas se nalazi pod zaštitom Republike Srbije, kao jedan od najvažnijih istorijskih i duhovnih spomenika Toplice.Ispod oltara – tragovi HerkulaAko je Crkva Svetog Prokopija danas duhovno srce Prokuplja, njeni temelji kriju priču staru gotovo dve hiljade godina. Arheološka istraživanja potvrdila su postojanje rimskog sakralnog i javnog kompleksa, a u širem području zabeležen je i kult Herkula.Taj hram podignut najverovatnije u 2. ili 3. veku nove ere, u vreme kada je antičko Hammeum bilo razvijeno urbano središte u okviru rimske provincije Mezije. U nekim popularnim tekstovima to se predstavlja kao sigurna činjenica, dok u stručnoj literaturi postoji opreznija formulacija.Pronađeni su ostaci zidova, arhitektonski fragmenti, delovi kamenih stubova i kapitela, kao i tragovi rimskih termi, što ukazuje da je prostor današnje crkve bio deo šireg javnog i sakralnog kompleksa. Drugim rečima, i pre hrišćanstva ovde se molilo – samo drugim bogovima.Zašto baš Herkul?U rimskom svetu, Herkul je bio simbol snage, zaštitnik putnika i junak koji savladava prepreke. Hammeum se nalazio na važnim komunikacionim pravcima, pa je kult ovog božanstva imao i praktičnu dimenziju – zaštitu grada i njegovih stanovnika.Posebno je zanimljiv kontinuitet svetog prostora. Srednjovekovni hrišćanski hram podignut je na temeljima antičkog paganskog svetilišta.Takva praksa nije bila retkost u ranom hrišćanstvu – nova vera često je preuzimala lokacije starih kultova, simbolički ih „preobražavajući“. Tako je mesto na kome su Rimljani prinosili žrtve Herkulu vekovima kasnije postalo dom moštiju Svetog Prokopija.Ta slojevitost čini Prokuplje jedinstvenim primerom istorijskog kontinuiteta. Od rimskog svetilišta, preko ranohrišćanske bazilike, srednjovekovne crkve i osmanskog perioda, pa sve do savremenog grada. Na istom prostoru smenjivali su se imperije, religije i ideologije, ali je svetost mesta ostajala.Pratite nas na našoj Facebook i Instagram stranici, ali i na X nalogu. Pretplatite se na PDF izdanje lista Danas.